دانلود فایل تحقیق : پايان نامه جغرافيا ژئومورفولوژي:مدل¬سازي اکوژئومورفولوژي رفتار بيابان مطالعه موردی کویر حاج علی قلی

پایان نامه

پايان­نامه ­ي دکتري رشته­ي جغرافياي طبيعي گرايش ژئومورفولوژي

مدل­سازي اکوژئومورفولوژي رفتار بيابان

(مطالعه موردي: کوير حاج علي قلي)

استادان راهنما:

دکتر مسعود معيري

دکتر عباسعلي ولي

استاد مشاور:

دکتر ابوافضل رنجبر

دي ماه 1392

بخش هایی از متن پایان نامه :

چکيده:

بيابان زايي تغيير در خصوصيات خاک، پوشش گياهي و اقليم يک منطقه می باشد، که منجر به اتلاف فعاليت­هاي پايدار اکوسيستم که براي تداوم حيات آن اساسي هستند، مي­گردد. اين پديده بر مناطق خشک سراسر جهان اثرات سوء گذاشته و يکي از علل عمده فشار بر جوامع بشري می باشد. از اين رو پژوهش حاضر سعي دارد تا با بهره گیری از تکنيک هاي دورسنجي، سيستم اطلاعات جغرافيايي و روش­هاي آماري، رخداد بيابان زايي حوضه کوير حاج علي قلي را نخست در بازه زماني بيست ساله (1987 – 2006) مورد پايش قرار داده و سپس رخداد آتي آن را براساس پارامترهاي اکوژئومورفولوژيکي مدل­سازي و پهنه­بندي نمايد. از مهمترين پارامترهاي مورد بهره گیری عبارتند از: پارامترهاي ژئومورفولوژيکي (جنس مواد، واحدهاي ژئومورفيک، کلاس­هاي فرسايشي، شيب، جهت شيب و طبقات ارتفاعي)، پارامترهاي اکولوژيکي (اکولوژي انساني: نظير تراکم جمعيت، تراکم مراکز انساني و کاربري اراضي؛ اکولوژي گياهي: نظير تراکم پوشش گياهي و تيپ گياهي) و پارامترهاي اقليمي (دما، بارش، تبخيروتعرق پتانسيل، رطوبت نسبي، ساعات آفتابي، وضعيت اقليمي، خشکسالي و حداکثر سرعت باد غالب). جهت مدل­سازي از روش آناليز رگرسيون و مدل­هاي گام به گام و يک­جا بهره­گيري گردید. نتايج حاصل از پايش بيابان زايي منطقه مطالعاتي حاکي از اين مطلب می باشد که تغييرات گسترده­اي در ويژگي­هاي اکوژئومورفولوژي منطقه رخ داده می باشد، به طوريکه 099/748 کيلومترمربع از مساحت منطقه تحت تاثير تغيير کاربري و کاهش توان اکولوژيک و بيولوژيک روبرو می باشد. نتايج مدل سازي شامل مدل­هاي ژئومورفولوژي، اقليمي، اکولوژي، مدل تلفيقي بيابان زايي، و مدل يک­جا، و نقشه پهنه­بندي منطقه براساس مدل­هاي مذکور از پهنه بيابان زايي خيلي شديد تا پهنه فاقد بيابان زايي می باشد. در مدل تلفيقي اکوژئومورفولوژي، پهنه بيابان زايي خيلي شديد 46/50 درصد و وسعتي معادل 91/578 کيلومترمربع از تخريب اراضي فعلي را به خود اختصاص داده می باشد و امکان افزايش مساحت تا 66/2712 کيلومترمربع را دارد. پهنه بيابان زايي شديد نيز که 32/100 کيلومترمربع (91/41) از وسعت تخريب اراضي فعلي را دربرگرفته، مي­تواند با در نظر داشتن نقشه پيش­بيني شده تا 94/2204 کيلومترمربع توسعه يابد. گسترش فضايي اين نواحي بيشتر منطبق بر محدوده­هاي اطراف پلاياي حاج علي قلي، مخروطه افکنه­هاي کال­شور و چشمه علي، و مناطق شمال و شمالغربي کوير مي­باشد. نتايج حاصل از اعتبارسنجي نقشه­هاي پهنه­بندي نيز طریقه نزولي شاخص ارزيابي دقت را از پهنه خيلي شديد به پهنه فاقد بيايان­زايي نشان داده و بيانگر دقت لازم مدل­هاي مزبور در پيش بيني رخداد بيابان زايي منطقه مي­باشد. در مجموع منطقه مطالعاتي در معرض بيابان زايي با ريسک بالا قرار دارد که در صورت عدم توجه، در آينده­اي بسيار نزديک به يک معضل ملي- منطقه­اي تبديل شده و عواقب ناگوار آن گريبانگير تمامي مراکز انساني، علمي و اقتصادي منطقه نيز خواهد گردید.

واژگان کليدي: اکوژئومورفولوژي، بيابان زايي، مدل سازي، کوير حاج علي قلي.

 

 

فهرست مطالب

عنوان                                                                                                                                    صفحه

 

1  فصل اول:. مقدمه

1-1      کليات.. 1

1-1-1………………………………………………………………………….. توضیح و بيان مساله پژوهشي.. 1

1-1-2………………………………………………………………………………………… اهميت و ارزش تحقيق.. 3

1-1-3………………………………………………………………………………………… كاربرد نتايج تحقيق.. 3

1-1-4……………………………………………………………………………………………………………. اهداف تحقيق.. 4

1-1-5……………………………………………………………………….. فرضيه‌ها و سوال هاي تحقيق.. 4

1-2      پيشينه و تاريخچه موضوع تحقيق.. 5

1-2-1………………………………………………………………………….. جمع بندي از بررسي منابع.. 12

1-3     مفاهيم و تعاريف . 12

1-3-1………………………………………………………………………………………………………………………….. بيابان.. 12

1-3-2…………………………………………………………………………………………………………. انواع بيابان.. 14

1-3-3………………………………………………………………………….. بيابان هاي جهان و ايران.. 14

1-3-4……………………………………………………………………………………………………………. بيابان زايي.. 15

1-3-5……………………………………………………………. فرايندها و عوامل بيابان زايي.. 16

1-3-6…………………………………………………………………………………………………………. بيابان زدايي.. 18

1-3-7……………………………………….. مدل ها و روش هاي مطالعه بيابان زايي.. 18

1-3-7-2…………………………………………………… مدلهاي ارائه شده در سطح جهاني.. 19

1-3-7-2-1          مدل FAO-UNEP. 19

1-3-7-2-2          روش ارزيابي بيابان زايي موسسه تحقيقات بياباني ترکمنستان   20

1-3-7-2-3          مدل مدالوس.. 21

1-3-7-2-4          مدل گلاسود.. 22

1-3-7-2-5          مدل ESAs. 22

1-3-7-2-6          مدل LADA.. 23

1-3-7-2-7          پروژه ارزيابي بيابان زاييDesert links. 24

1-3-7-2-8          روش MEDACTION.. 24

1-3-7-3…………………………………………………………. مدلهاي ارائه شده در سطح ملي.. 25

1-3-7-3-1          مدل ICD.. 25

1-3-7-3-2          روش IMDPA.. 26

1-3-7-3-3          طرح بيابان زايي.. 27

1-3-7-4 جمع بندي از بررسي مدل ها و روش هاي مطالعه بيابان زايي   28

 

عنوان                                                                                                                                   صفحه

 

2  فصل دوم: مواد و روش ها

2-1      مقدمه.. 29

2-2      موقعيت جغرافيايي.. 29

2-3      موقعيت و ويژگي هاي ژئومورفولوژي.. 30

2-3-2………………………………………………………………………………………………………………….. سطوح ارضي.. 32

2-3-3…………………………………………………………………. چشم اندازها و واحدهاي فرمي.. 33

2-3-4……………………………………………………………………………………………… فرآيند ژئومورفيک.. 36

2-4      موقعيت و ويژگي هاي زمين شناسي.. 37

2-4-2…………………………………………………………………………………………………………. مورفوتکتونيک.. 38

2-4-3……………………………………………………………. رخساره هاي ارضي و مواد مادري.. 41

2-5      موقعيت و ويژگي هاي هيدرولوژي.. 43

2-6      موقعيت و ويژگي هاي اقليمي.. 47

2-7      مراحل عمده روش انجام کار.. 53

2-8      پايش وضعيت بيابان زايي.. 55

2-9      شاخص هاي اکوژئومورفولوژي موثر و لايه هاي رقومي آنها.. 56

2-9-1……………………………………………………………………………….. شاخص هاي ژئومورفولوژي.. 57

2-9-1-2………………………………………………………………………………………………… طبقات ارتفاعي.. 57

2-9-1-3…………………………………………………………………………………………………………………………….. شيب.. 59

2-9-1-4………………………………………………………………………………………………………………….. جهت شيب.. 60

2-9-1-5……………………………………………………………………………………… واحدهاي ژئومورفيک.. 61

2-9-1-6………………………………………………………………………………………………………………. جنس مواد.. 63

2-9-1-7…………………………………………………………………………………………………………………….. فرسايش.. 65

2-9-2………………………………………………………………………………………………… شاخص هاي اقليمي.. 66

2-9-2-2…………………………………………………………………………………………………………………………….. دما.. 67

2-9-2-3………………………………………………………………………………………………………………………….. بارش.. 69

2-9-2-4…………………………………………………………………………………………………………. رطوبت نسبي.. 72

2-9-2-5…………………………………………………………………………….. تبخير و تعرق پتانسيل.. 74

2-9-2-6……………………………………………………………………………………………………. وضعيت اقليمي.. 76

2-9-2-7………………………………………………………………………………………………… وضعيت خشکسالي.. 78

2-9-2-8……………………………………………………………………………………………………. ساعات آفتابي.. 80

2-9-2-9…………………………………………………………………………….. حداکثر سرعت باد غالب.. 81

2-9-3………………………………………………………………………………………… پارامترهاي اکولوژي.. 82

2-9-3-2……………………………………………………………………………………………………. عوامل انساني.. 83

2-9-3-2-1          تراکم جمعيت.. 84

عنوان                                                                                                                                    صفحه

 

2-9-3-2-2          تراکم مراکز انساني.. 86

2-9-3-2-3          کاربري اراضي.. 87

2-9-3-3………………………………………………………………………………………………… اکولوژي گياهي.. 89

2-9-3-3-1          تراکم پوشش گياهي.. 89

2-9-3-3-2          تيپ گياهي.. 91

2-10   پايگاه داده.. 93

2-11   تعيين وزن پارامترها و روش هاي مدل سازي.. 95

2-12   اعتبارسنجي مدل ها و ارزيابي عملکرد نقشه هاي پهنه بندي   95

 

3  فصل سوم: يافته ها و نتايج

3-1      مقدمه.. 97

3-2         پايش وضعيت بيابان زايي.. 97

3-3      مدل سازي ژئومورفولوژي.. 107

3-4      مدل سازي اقليمي.. 112

3-5      مدل سازي اکولوژيکي.. 117

3-6      مدل تلفيقي بيابان زايي به روش گام به گام.. 122

3-7      مدل سازي بيابان زايي به روش يک جا.. 125

3-8      آزمون ميداني نتايج مدل ها.. 128

 

4  فصل چهارم: نتيجه گيري و پيشنهادات

4-1      بحث و نتيجه گيري.. 133

4-2      آزمون فرضيات و پاسخگويي به سوالات.. 136

4-3      پيشنهادات.. 137

منابع و مآخذ….. 139

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

فهرست شکل ها

عنوان                                                                                                                                     صفحه

 

شکل (1-1): مهمترين فرايندهاي بيابان زايي از ديدگاه فائو- يونيپ   17

شکل (1-2): مهترين عوامل موثر در بيابان زايي.. 18

شکل (1-3): مراحل مختلف و چگونگي انجام طرح بيابان زايي.. 28

شکل (2-1): موقعيت جغرافيايي منطقه مطالعاتي.. 30

شکل (2-2): موقعيت کوير حاج علي قلي در کلان سطوح ژئومورفيک ايران   31

شکل (2-3): موقعيت کوير حاج علي قلي در نقشه کلان واحدهاي ارتفاعات و ناهمواريهاي ايران.. 31

شکل (2-4): نقشه سطوح ارضي حوضه آبي کوير حاج علي قلي.. 32

شکل (2-5): بلوک دياگرام ارتباط زمين شناسي و ژئومورفولوژي چاله دامغان    35

شکل (2-6): نقشه ژئومورفولوژي حوضه آبي کوير حاج علي قلي.. 36

شکل (2-7): موقعيت کوير حاج علي قلي در کلان واحدهاي رسوبي- ساختاري ايران   38

شکل (2-8): نقشه تکتونيک گسلي حوضه آبخيز دامغان.. 41

شکل (2-9): رخسارههاي زمينشناسي حوضه آبي کوير حاج علي قلي.. 43

شکل (2-10): موقعيت هيدرولوژيکي حوضه آبي کوير حاج علي قلي.. 44

شکل (2-11): شواهد تراسهاي درياچه اي کوير حاج عليقلي.. 45

شکل (2-12): بلوک دياگرام سطح فعلي کوير حاج علي قلي نسبت به ارتفاعات اطراف   46

شکل (2-13): آبراهه هاي حوضه آبي کوير حاج علي قلي.. 47

شکل (2-14): موقعيت اقليمي حوضه آبي کوير حاج علي قلي.. 48

شکل (2-15): نمودار مقادير مولفه هاي درجه حرارت در ايستگاه دامغان   50

شکل (2-16): نمودار مقادير مولفه هاي بارندگي در ايستگاه دامغان   50

شکل (2-17): نمودار مقادير مولفه هاي رطوبت نسبي ايستگاه دامغان   51

شکل (2-18): نمودار حداکثر سرعت باد غالب ايستگاه دامغان.. 51

شکل (2-19): گلباد ايستگاه دامغان.. 52

شکل (2-20): نمودار مجموع ماهيانه ساعات آفتابي ايستگاه دامغان   53

شکل (2-21): پروسه و مراحل عمده روش انجام کار پژوهش حاضر.. 54

شکل (2-22): مراحل اجرايي روش پايش بيابان زايي منطقه.. 56

شکل (2-23): نقشه طبقات ارتفاعي در منطقه مطالعاتي.. 58

شکل (2-24): مساحت طبقات ارتفاعي و مقدار بيابان زايي رخداده در هر طبقه   58

شکل (2-25): نقشه شيب منطقه مطالعاتي.. 59

شکل (2-26): مساحت طبقات شيب و مقدار بيابان زايي رخداده در هر طبقه   60

شکل (2-27): نقشه جهت شيب در منطقه مطالعاتي.. 61

شکل (2-28): مساحت طبقات جهت شيب و مقدار بيابان زايي رخداده در هر طبقه   61

شکل (2-29): نقشه واحدهاي ژئومورفيک منطقه مطالعاتي.. 63

شکل (2-30): مساحت طبقات واحدهاي ژئومورفيک و مقدار بيابان زايي رخداده در هر طبقه   63

عنوان                                                                                                                                     صفحه

 

شما می توانید تکه های دیگری از این مطلب را در شماره بندی انتهای صفحه بخوانید              

شکل (2-31): نقشه ليتولوژي منطقه مطالعاتي.. 64

شکل (2-32): مساحت طبقات ليتولوژي و مقدار بيابان زايي رخداده در هر طبقه   64

شکل (2-33): نقشه کلاس هاي فرسايشي منطقه مطالعاتي.. 65

شکل (2-34): مساحت کلاس هاي فرسايشي و مقدار بيابان زايي رخداده در هر طبقه   66

شکل (2-35): ارتباط خطي معکوس بين ارتفاع و دما.. 68

شکل (2-36): نقشه هم دماي منطقه مطالعاتي.. 69

شکل (2-37): مساحت کلاس هاي دمايي و مقدار بيابان زايي رخداده در هر طبقه   69

شکل (2-38): ارتباط خطي مستقيم بين ارتفاع و بارش.. 70

شکل (2-39): نقشه هم بارش منطقه مطالعاتي.. 71

شکل (2-40): مساحت کلاس هاي بارشي و مقدار بيابان زايي رخداده در هر طبقه   71

شکل (2-41): ارتباط خطي معکوس بين دما و رطوبت نسبي.. 72

شکل (2-42): نقشه رطوبت نسبي منطقه مطالعاتي.. 73

شکل (2-43): مساحت کلاس هاي رطوبت نسبي و مقدار بيابان زايي رخداده در هر طبقه   73

شکل (2-44): ارتباط خطي مستقيم بين دما و تبخيروتعرق.. 74

شکل (2-45): نقشه تبخيروتعرق پتانسيل منطقه مطالعاتي.. 75

شکل (2-46): مساحت کلاس هاي تبخيروتعرق پتانسيل و مقدار بيابان زايي رخداده در هر طبقه.. 75

شکل (2-47): نقشه وضعيت اقليمي منطقه مطالعاتي به روش دومارتن   77

شکل (2-48): مساحت کلاس هاي وضعيت اقليمي و مقدار بيابان زايي رخداده در هر طبقه   77

شکل (2-49): نقشه وضعيت خشکسالي منطقه مطالعاتي بر مبناي روش SPI  79

شکل (2-50): مساحت کلاس هاي خشکسالي و مقدار بيابان زايي رخداده در هر طبقه   79

شکل (2-51): نقشه تعداد ساعات آفتابي منطقه مطالعاتي.. 80

شکل (2-52): مساحت کلاس هاي تعداد ساعات آفتابي و مقدار بيابان زايي رخداده در هر طبقه.. 81

شکل (2-53): نقشه حداکثر سرعت باد غالب منطقه مطالعاتي.. 82

شکل (2-54): مساحت کلاس هاي حداکثر سرعت باد غالب و مقدار بيابان زايي رخداده در هر طبقه.. 82

شکل (2-55): نقشه تراکم جمعيت منطقه مطالعاتي براساس آمار سال 1385   85

شکل (2-56): نمودار مساحت کلاسهاي عامل تراکم جمعيت در حوضه مطالعاتي   85

شکل (2-57): نقشه تراکم مراکز انساني منطقه مطالعاتي.. 86

شکل (2-58): نمودار مساحت کلاسهاي عامل تراکم مراکز انساني در حوضه مطالعاتي   87

شکل (2-59): نقشه کاربري اراضي منطقه مطالعاتي.. 88

شکل (2-60): نمودار مساحت کلاسهاي عامل کاربري اراضي در حوضه مطالعاتي   88

شکل (2-61): نقشه تراکم پوشش گياهي منطقه مطالعاتي.. 90

شکل (2-62): نمودار مساحت طبقات عامل تراکم پوشش گياهي در حوضه مطالعاتي   91

شکل (2-63): نقشه عامل تيپ پوشش گياهي منطقه مطالعاتي.. 92

شکل (2-64): نمودار مساحت طبقات عامل تيپ پوشش گياهي در حوضه مطالعاتي   92

عنوان                                                                                                                                    صفحه

 

شکل (3-1): نقشه تحليل مولفه مبنا تصوير سال 1987.. 98

شکل (3-2): نقشه تحليل مولفه مبنا تصوير سال 2006.. 99

شکل (3-3): نقشه تفاضلي تحليل مولفه مبنا.. 99

شکل (3-4): نقشه تسلدکپ تصوير سال 1987.. 100

شکل (3-5): نقشه تسلدکپ تصوير سال 2006.. 100

شکل (3-6): نقشه تفاضلي تابع تسلدکپ.. 101

شکل (3-7): نقشه شوري سال 1987 براساس ارتباط (4-1) ………………………………………………………………………..102

شکل (3-8): نقشه شوري سال 2006 براساس ارتباط (4-1) ………………………………………………………………………. 102

شکل (3-9): نقشه تفاضلي شوري خاک براساس ارتباط (4-1) …………………………………………………………………… 103

شکل (3-10): نقشه شوري سال 1987 براساس ارتباط (4-2) ……………………………………………………………………. 103

شکل (3-11): نقشه شوري سال 2006 براساس ارتباط (4-2) ……………………………………………………………………. 104

شکل (3-12): نقشه تفاضلي شوري خاک براساس ارتباط (4-2) ………………………………………………………………… 104

شکل (3-13): نقشه شوري سال 1987 براساس ارتباط (4-3) ……………………………………………………………………. 105

شکل (3-14): نقشه شوري سال 2006 براساس ارتباط (4-3) ……………………………………………………………………. 105

شکل (3-15): نقشه تفاضلي شوري خاک براساس ارتباط (4-3) ………………………………………………………………… 106

شما می توانید مطالب مشابه این مطلب را با جستجو در همین سایت بخوانید                     

شکل (3-16): نقشه نهايي بيابان زايي حوضه آبي کوير حاج علي قلي   107

شکل (3-17): مدلسازي ژئومورفولوژيکي رخداد بيابان زايي در حوضه آبي کوير حاج علي قلي   110

شکل (3-18): مساحت طبقات وضعيت بيابان زايي حوضه مطالعاتي براساس مدل ژئومورفولوژيکي.. 111

شکل (3-19): نتايج حاصل از اعتبارسنجي نقشه پهنه بندي مدل ژئومورفولوژي   112

شکل (3-20): پهنه هاي تخريب اراضي کوير حاج علي قلي براساس مدل اقليمي   115

شکل (3-21): مساحت طبقات وضعيت بيابان زايي حوضه مطالعاتي براساس مدل اقليمي   115

شکل (3-22): نتايج حاصل از اعتبارسنجي نقشه پهنه بندي مدل اقليمي   116

شکل (3-23): پهنه هاي تخريب اراضي کوير حاج علي قلي براساس مدل اکولوژي   120

شکل (3-24): مساحت طبقات وضعيت بيابان زايي حوضه مطالعاتي براساس مدل اکولوژي   120

شکل (3-25): نتايج حاصل از اعتبارسنجي نقشه پهنه بندي مدل اکولوژي   121

شکل (3-26): پهنه هاي تخريب اراضي کوير حاج علي قلي براساس مدل نهايي   123

شکل (3-27): مساحت طبقات وضعيت بيابان زايي حوضه مطالعاتي براساس مدل نهايي   123

شکل (3-28): نتايج حاصل از اعتبارسنجي نقشه پهنه بندي مدل نهايي   124

شکل (3-29): پهنه هاي تخريب اراضي کوير حاج علي قلي براساس مدل اينتر   127

شکل (3-30): مساحت طبقات وضعيت بيابان زايي حوضه مطالعاتي براساس مدل اينتر   127

شکل (3-31): نتايج حاصل از اعتبارسنجي نقشه پهنه بندي مدل اينتر   128

شکل (3-32): موقعيت سايتهاي نمونه برداري و تصاوير تهيه شده از وضعيت بيابان زايي آنها.. 131

 

 

فهرست جدول ها

عنوان                                                                                                                                     صفحه

 

جدول (1-1): معرفي اجمالي مدلهاي مطالعه بيابان زايي در سطح جهاني   19

جدول (1-2): معرفي اجمالي مدل هاي مطالعه بيابان زايي در سطح ملي   19

جدول (2-1): جدول راهنماي تأليفي نقشه ژئومورفولوژي منطقه مورد مطالعه   37

جدول (2-2): گسل هاي موثر در زمين ساخت حوضه آبي کوير حاج علي قلي   39

جدول (2-3): مقادير عناصر اقليمي ايستگاه دامغان از بدو تاسيس تا 1391   49

جدول (2-4): شاخص هاي ژئومورفولوژي مورد بهره گیری در اين پژوهش   57

جدول (2-5): مشخصات و آمار اقليمي ايستگاههاي هواشناسي موجود در منطقه   67

جدول (2-6): شاخص طبقه بندي اقليمي دومارتون.. 76

جدول (2-7): درجهبندي شدت و احتمال وقوع شاخص SPI. 78

جدول (2-8): شاخص هاي اکولوژي مورد بهره گیری در اين پژوهش.. 83

جدول (2-9): مراکز سکونتي و تعداد نفرات جمعيت آنها براساس سرشماري سال 1385   84

جدول (2-10): ارتباط بين ارزش عددي پيکسلهاي تصوير خروج حاصل از NDVI و پوشش گياهي   90

جدول (2-11): آمار توصيفي کلاسهاي بيابان زايي و پارامترهاي اکوژئومورفولوژي   93

جدول (2-12): پايگاه دادهي رقومي براساس مقدار واقعي متوسط پارامترهاي کمّي   94

جدول (3-1): ارزيابي دقت توابع پايش تغييرات بيابان زايي.. 106

جدول (3-2): نتايج حاصل از آناليز رگرسيون بين مناطق بيابان زايي و طبقات عوامل موثر.. 108

جدول (3-3): نتايج اعتبار سنجي مدل ژئومورفولوژي.. 110

جدول (3-4): نتايج حاصل از ارزيابي دقت نقشه پهنه بندي رخداد بيابان زايي در کوير حاج علي قلي.. 111

جدول (3-5): نتايج حاصل از آناليز رگرسيون بين مناطق بيابان زايي و طبقات عوامل اقليمي.. 113

جدول (3-6): نتايج اعتبار سنجي مدل اقليمي.. 115

جدول (3-7): نتايج ارزيابي دقت پهنه بندي بيابان زايي در کوير حاج علي قلي براساس مدل اقليمي.. 116

جدول (3-8): نتايج حاصل از آناليز رگرسيون بين مناطق بيابان زايي و طبقات پارامترهاي اکولوژي.. 117

جدول (3-9): نتايج اعتبار سنجي مدل اکولوژي.. 119

جدول (3-10) نتايج ارزيابي دقت پهنه بندي بيابان زايي در کوير حاج علي قلي براساس مدل اکولوژي.. 121

جدول (3-11): نتايج اعتبار سنجي مدل تلفيقي بيابان زايي به روش گام به گام   122

جدول (3-12): نتايج ارزيابي دقت نقشه پهنه بندي بيابان زايي براساس مدل تلفيقي …………………… 124

جدول (3-13): مقادير ضرايب پارامترهاي مدل يک جا.. 125

جدول (3-14): نتايج اعتبار سنجي مدل يک جا.. 126

جدول (3-15): نتايج ارزيابي دقت پهنهبندي بيابان زايي در کوير حاج علي قلي براساس مدل يک جا.. 127

جدول (3-16): نتايج انطباق و مقايسه وضعيت بيابان زايي نظاره شده با وضعيت هاي پيش بيني شده.. 132

 

 

 

 

 

 

 

1          فصل اول

مقدمه

 

 

 

 

1-1         کليات

حدود 40% از وسعت کره زمين را مناطق خشک و نيمه­خشک در برگرفته­اند که 70% اين مناطق بر اساس مطالعات انجام شده توسط يونپ (1992) تحت تاثير معضل بيابان زايي قرار دارند (Veron et al., 2006: 751). بيابان يک بيوم (سرزمين) يا يک‌نوع اکوسيستم زوال يافته می باشد که استعداد توليد طبيعي گياه (بيوماس) در آن کاهش يافته و يا به کلي از بين رفته می باشد. اين فرايند نه تنها به عوامل اقليمي، بلکه به عوامل محيطي نظير ساختمان زمين­شناسي، توپوگرافي، منابع آب و خاک و دخالت بشر در محيط نيز بستگي دارد (FAO/UNEP, 1984). نواحي بياباني از لحاظ اکولوژي گياهي و جانوري محدوديت‌هايي را در بر داشته و يا حتي فاقد حيات مي­باشد (معيري، 1390: 54). بيابان زايي به عنوان يکي از خطرات زيست محيطي، بخش عمده­اي از جهان را تحت تاثير خود قرار داده و مجامع علمي به گونه گسترده­اي در جهت يافتن راه درماني براي آن مي­باشند. پايش پويايي و علل بيابان زايي براي ارائه دستورالعمل­هاي مهم جهت استراتژي­هاي کنترل بيابان زايي و برنامه­ريزي منطقي بهره گیری از زمين در مناطق خشک و نيمه خشک ضروري می باشد. هدف از اين پژوهش مدلسازي اکوژئومورفولوژي رفتار بيابان در محدوده حوضه آبي کوير حاج علي قلي مي باشد. لذا در اين بخش کليات تحقيق از قبيل تشريح موضوع و مسئله پژوهشي، اهداف، فرضيات و پرسش ها، کاربرد نتايج تحقيق، اهميت و ارزش تحقيق، و پيشينه آن نيز تشرح شده می باشد.

1-1-1       توضیح و بيان مساله پژوهشي

رخداد مسائل زيست محيطي و اتلاف منابع طبيعي مانند علل ايجاد راهکارهاي مديريت ريسک و بحران محيط زيست هستند (موسوي و همکاران، 1391: 105). طریقه روزافزون تخريب منابع طبيعي در بسياري از نقاط جهان، تهديدي جدي براي بشريت محسوب مي­گردد. بيابان زايي به عنوان يکي از مظاهر اين تخريب، بسياري از کشورهاي درحال توسعه و توسعه­يافته را تحت تاثير قرار داده، و پس از دو چالش تغييراقليم و کمبود آب شيرين، به عنوان سومين چالش زيست محيطي قرن21 معرفي شده می باشد (Hou´erou, 1996). براساس تحقيقات انجام يافته توسط فائو- يونپ (2001)، بيش از يکصد کشور جهان و بيش از 33 درصد از سطح اراضي زمين تحت تاثير تخريب اراضي و بيابان زايي قرار دارند. همچنين در حدود 73 درصد از مراتع در مناطق خشک به همراه 47 درصد از اراضي کشاورزي ديم حاشيه مناطق خشک در معرض تخريب قرار دارند (زهتابيان و رفيعي امام: 1382: 121).

بيابان زايي کاهش توان اکولوژيکي و بيولوژيک زمين بوده که به صورت طبيعي و مصنوعي رخ مي­دهد (اکبري و همکاران، 1390: 398). اين پديده در کشور ايران که داراي پتانسيل بالاي بيابان زايي مي­باشد از شدت بالايي برخوردار می باشد. لذا مقابله با آن از اهم برنامه­هاي منطقه­اي و ملي مي­باشد. در اين زمينه مي­توان با ارائه راهکارها و روشهاي مديريتي مناسب از شدت اين پديده کاست و يا از پيشروي آن جلوگيري به اقدام آورد. در اين راه شناخت فرآيندهاي بيابان زايي، عوامل به وجود آورنده و تشديد کننده آن و آگاهي از شدت و ضعف اين فرايند، امري مهم و ضروري می باشد که بايد مورد ارزيابي و بررسي قرار گيرد (زهتابيان و همکاران، 1387: 163).

در اين راستا عوامل موثر بر پديده بيابان­زاي را مي­توان به دو دسته عوامل طبيعي و انساني تقسيم نمود. عوامل طبيعي موثر در بيابان زايي ريشه در تاريخ زمين­شناسي يک منطقه داشته و از زمان خلقت، طبيعت را به صورت ذاتي دگرگون کرده می باشد، خشکسالي­هاي پي در پي نيز اين امر را تقويت مي­كند. در دهه­هاي اخير تحت تاثير دخالت­هاي گسترده بشر در طبيعت، شتاب بيابان زايي نه تنها در اين اراضي، بلکه در ساير بيومها افزايش يافته و جوامع را تحت تاثير قرار داده می باشد. مديريت ضعيف زمين و افزايش جمعيت مانند ديگر عوامل انساني هستند که موجب بالارفتن سطح ميزان آبياري، برداشت نادرست و يا برداشت بيش از اندازه­ي محصول و افزايش تعداد دام مي­شوند. اين وقايع زمين و خاک را دگرگون مي­کنند، منابع را کاهش مي­دهند و امکان بيابان زايي را بالا مي­برند (Mainguet, 1991; Zhu and Chen, 1994; Wu, 2002; Luo, 2003; Qi et al., 2012: 37).

ژئومورفولوژي يک تأثیر اساسي در کنترل فرايندهاي اکوسيستم بازي مي­کند و در عوض اکوسيستم نيز مي­تواند تاثير عميقي بر روي اشکال و فرايندهاي ژئومورفيک داشته باشد (Penschler et al., 2007: 1). يک چالشي که براي مدت طولاني به صورت ايستا در ژئومورفولوژي وجود داشته اين می باشد که چگونه مي­توان جريان ماده و انرژي و عملکرد آن در سطوح مختلف سازمان­هاي زميني را تشريح نمود، و همچنين اينکه چگونه مي­توان پويايي لندفرم­هاي ژئومورفيک که منتج شده از اين فرايند هستند را پيش­بيني نمود (Corenblit et al., 2011: 308). صرف نظر از فرايندهاي دروني و بيروني، عوارض ژئومورفيک و پويايي آنها مي­تواند جلوه منحصر به فردي از فرايندهاي اکولوژيک و حتي تعامل بين عوامل اکولوژيکي و ژئومورفولوژيکي باشد. طریقه تحول و تکامل بيابان در حقيقت وابستگي بالايي به پسخوراندهاي پيچيده­ي بين اجزاي بيولوژيک و فيزيکي موجود در آن دارد، که از بين آنها مي­توان تعامل بين فرم و فرايندهاي ژئومورفيک و پوشش گياهي را به عنوان يک عامل مهم نام برد. بطوريکه طریقه تحول بيابان را مي­توان با بهره گیری از تعيين تأثیر مجزا و مشترک عوامل اکوژئومورفولوژيکي و تعامل بين آنها و مدل­سازي ارتباطات بين آنها به تصوير کشيد.

 

 

186 صفحه

قیمت 14300 تومان